Ιδιαίτερα ανησυχητική εικόνα παρουσιάζει η ρύπανση στον Κηφισό, σύμφωνα με επιστημονικές μελέτες και δεδομένα παρακολούθησης των υδάτων. Οι μετρήσεις καταγράφουν υψηλά ρυπαντικά φορτία, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις το διαθέσιμο οξυγόνο περιορίζεται σε επίπεδα που απειλούν άμεσα την υδρόβια ζωή.
Το ζήτημα επανήλθε έντονα στην επικαιρότητα μετά την υπόθεση που αφορά την απόρριψη βιομηχανικών λυμάτων της μπισκοτοβιομηχανίας Παπαδοπούλου.
Η συγκεκριμένη υπόθεση έφερε ξανά στο προσκήνιο ένα πολύ μεγαλύτερο περιβαλλοντικό πρόβλημα: την επιβάρυνση ποταμών από λύματα και απόβλητα που, αντί να οδηγούνται σε κατάλληλη επεξεργασία, μπορεί να καταλήγουν στα νερά, στη θάλασσα ή στον υπόγειο υδροφορέα.
Επιστημονικές εργασίες της Γενικής Διεύθυνσης Υδάτων και του Ελληνικού Κέντρου Θαλάσσιων Ερευνών, του ΕΛΚΕΘΕ, αποτυπώνουν σοβαρά προβλήματα σε διαφορετικά ποτάμια της χώρας.
Στον Κηφισό εντοπίζονται, μεταξύ άλλων, επιβαρύνσεις από άζωτο και φώσφορο. Στον Πηνειό παραμένει το ζήτημα των αγροχημικών, των φυτοφαρμάκων και των αστικών αποβλήτων που παρασύρθηκαν κατά την κακοκαιρία «Daniel».
Σε Αξιό και Αλιάκμονα έχουν επίσης καταγραφεί αυξημένες συγκεντρώσεις ζιζανιοκτόνων και εντομοκτόνων, καθώς και φαινόμενα νιτρορρύπανσης.
Ρύπανση στον Κηφισό: Τι δείχνουν οι επιστημονικές μετρήσεις
Τα δεδομένα από τον Κηφισό δείχνουν σημαντικές μεταβολές σε βασικές παραμέτρους ποιότητας του νερού.
Δύο από αυτές είναι η ηλεκτρική αγωγιμότητα και το pH.
Το pH αποτελεί δείκτη της οξύτητας ή αλκαλικότητας του νερού. Μεγάλες αποκλίσεις μπορούν να συνδέονται, μεταξύ άλλων, με την παρουσία χημικών ουσιών.
Η ηλεκτρική αγωγιμότητα, από την άλλη, συνδέεται με την ποσότητα διαλυμένων αλάτων και ιόντων μέσα στο νερό.
Ιδιαίτερα κρίσιμος είναι ο δείκτης του διαλυμένου οξυγόνου. Πρόκειται για βασική παράμετρο για την επιβίωση ψαριών και άλλων οργανισμών.
Οι καταγραφές δείχνουν ότι το οξυγόνο μπορεί να μειώνεται δραματικά όταν αυξάνονται το COD και το άζωτο, ιδιαίτερα σε περιόδους βροχόπτωσης.
Το COD, δηλαδή η χημικά απαιτούμενη ποσότητα οξυγόνου, αποτελεί ένδειξη οργανικού και χημικού φορτίου στο νερό.
Όταν το διαλυμένο οξυγόνο πλησιάζει το μηδέν, τα ψάρια δεν μπορούν να επιβιώσουν. Η έλλειψη οξυγόνου οδηγεί ουσιαστικά σε ασφυξία.
Έτσι εξηγούνται περιστατικά κατά τα οποία έχουν παρατηρηθεί νεκρά ψάρια στον Κηφισό μετά από έντονη μεταβολή της ποιότητας του νερού.
Τι κατέγραψαν οι δειγματοληψίες του ΕΛΚΕΘΕ
Το Ινστιτούτο Θαλάσσιων Βιολογικών Πόρων του ΕΛΚΕΘΕ πραγματοποίησε συστηματικές μηνιαίες δειγματοληψίες.
Οι έλεγχοι έγιναν από τον Απρίλιο του 2021 έως τον Οκτώβριο του 2022.
Οι επιστήμονες χρησιμοποίησαν πέντε σταθμούς παρακολούθησης, καλύπτοντας τη διαδρομή από τις πηγές έως τις εκβολές.
Τα αποτελέσματα για τα νιτρικά κατέταξαν την ποιότητα του νερού στην κατηγορία «κακή», σύμφωνα με τα κριτήρια της ευρωπαϊκής Οδηγίας-Πλαίσιο για τα Ύδατα.
Για το αμμώνιο, η κατάσταση κυμάνθηκε από μέτρια έως κακή.
Οι τιμές των νιτρικών βρέθηκαν μεταξύ 1,7 και 18,7 mg/L, με μέση τιμή 7,6 mg/L.
Στον σταθμό του Ποδονίφτη καταγράφηκε μέση τιμή 9,5 mg/L. Αντίθετα, στο ανώτερο τμήμα του ποταμού η αντίστοιχη τιμή ήταν 6,2 mg/L.
Το διαλυμένο οξυγόνο έφτασε ακόμη και στα 3,6 mg/L.
Live παρακολούθηση του Κηφισού
Η επιστημονική παρακολούθηση δεν σταμάτησε στις περιοδικές δειγματοληψίες.
Το ΕΛΚΕΘΕ εγκατέστησε σύγχρονους ψηφιακούς σταθμούς σε δύο σημεία του Κηφισού, όπως έχει γίνει και σε άλλους ποταμούς της Ελλάδας.
Μέσω του δικτύου Hydro Stations, οι σταθμοί λειτουργούν σαν ένα συνεχές σύστημα παρακολούθησης.
Αισθητήρες βρίσκονται μέσα στο νερό και πραγματοποιούν μετρήσεις ανά 30 ή 60 λεπτά.
Τα δεδομένα μεταδίδονται αυτόματα, μέσω δικτύου κινητής τηλεφωνίας, στις εγκαταστάσεις του ΕΛΚΕΘΕ.
Στη συνέχεια εμφανίζονται στην ανοιχτή πλατφόρμα, προσφέροντας ενημέρωση σχεδόν σε πραγματικό χρόνο σε επιστήμονες, φορείς και πολίτες.
Αυτόματη λήψη δείγματος όταν αλλάζει απότομα το νερό
Σε κρίσιμα σημεία, όπως ο Κόκκινος Μύλος, το σύστημα έχει μία επιπλέον δυνατότητα.
Όταν οι αισθητήρες καταγράψουν απότομη μεταβολή των παραμέτρων, μπορεί να ενεργοποιηθεί μηχανισμός αυτόματης συλλογής πραγματικού δείγματος νερού.
Το δείγμα μπορεί στη συνέχεια να μεταφερθεί για εργαστηριακή ανάλυση.
Με αυτόν τον τρόπο, οι επιστήμονες έχουν τη δυνατότητα να εξετάσουν τι ακριβώς υπήρχε στο νερό τη στιγμή μιας αιφνίδιας μεταβολής.
Τα μακροασπόνδυλα ως «μνήμη» της ρύπανσης
Οι επιστήμονες δεν εξετάζουν μόνο τη χημική σύσταση του νερού.
Μελετούν και τα μακροασπόνδυλα. Πρόκειται για μικρούς οργανισμούς, έντομα και προνύμφες που ζουν στον πυθμένα.
Η παρουσία ή η απουσία συγκεκριμένων ειδών δίνει σημαντικές πληροφορίες για τη μακροχρόνια κατάσταση ενός ποταμού.
Μια χημική ουσία μπορεί να παρασυρθεί γρήγορα από το νερό και να μην εντοπιστεί σε μια μεταγενέστερη δειγματοληψία.
Οι οργανισμοί, όμως, παραμένουν.
Εάν υπάρχουν επαναλαμβανόμενα επεισόδια ρύπανσης και έλλειψης οξυγόνου, επιβιώνουν κυρίως τα περισσότερο ανθεκτικά είδη.
Γι’ αυτό τα μακροασπόνδυλα λειτουργούν ουσιαστικά ως μια βιολογική «μνήμη» της κατάστασης του ποταμού.
Και στον Κηφισό, σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσιάζονται, η εικόνα είναι ιδιαίτερα προβληματική.
Μεγαλύτερες συγκεντρώσεις ρύπων το καλοκαίρι
Οι ερευνητές καταγράφουν υψηλότερες συγκεντρώσεις ρύπων κατά τους θερινούς μήνες.
Ένας βασικός παράγοντας είναι η χαμηλότερη παροχή νερού.
Στις επιστημονικές αναφορές καταγράφονται επίσης ανεξέλεγκτες διοχετεύσεις βιομηχανικών αποβλήτων, αστικά λύματα, καθώς και βλάβες ή διαρροές στο αποχετευτικό δίκτυο.
Ο Ηλίας Δημητρίου, ερευνητής εσωτερικών υδάτων του ΕΛΚΕΘΕ, έχει περιγράψει τον Κηφισό ως έναν αστικό ποταμό με διαχρονική υποβάθμιση.
Η ποιότητά του βρίσκεται κάτω από την καλή κατάσταση, ενώ χαρακτηρίζεται συνήθως μέτρια και συχνά φτωχή.
Ο ίδιος έχει αναφερθεί επίσης σε πρακτικές απόρριψης λυμάτων κατά τις νυχτερινές ώρες ή μέσω φρεατίων.
Το πρόβλημα είναι γνωστό ιδιαίτερα στο ανοικτό τμήμα του Κηφισού, στην περιοχή του Κόκκινου Μύλου.
Κάτοικοι: Η ρύπανση έχει γίνει καθημερινότητα
Για τους ανθρώπους που ζουν κοντά στον Κηφισό, το πρόβλημα είναι ορατό χωρίς επιστημονικά όργανα.
Η Χρυσάνθη Γεωργίου, πρόεδρος του Συλλόγου Πολιτών υπέρ των Ρεμάτων «Ροή», έχει περιγράψει περιστατικό στη Νέα Φιλαδέλφεια.
Σύμφωνα με την περιγραφή της, ψάρια συγκεντρώνονταν στις άκρες της όχθης, αναζητώντας σημεία όπου το νερό δεν είχε ακόμη επηρεαστεί στον ίδιο βαθμό. Σταδιακά, όμως, πέθαιναν.
Η ίδια έχει αναφέρει ότι στον ποταμό εμφανίζονται σαπουνάδες και αλλαγές στο χρώμα του νερού.
Παράλληλα, περιγράφει περιπτώσεις στις οποίες ο όγκος του νερού αυξάνεται μέσα σε περίπου μία ώρα έως και είκοσι φορές.
Κατά την εκτίμησή της, μια τέτοια μεταβολή δεν μπορεί να αποδοθεί σε μια μικρής κλίμακας δραστηριότητα.
Όπως υποστηρίζει, τα περιστατικά ρύπανσης δεν είναι μεμονωμένα. Έχουν μετατραπεί σε καθημερινό πρόβλημα, το οποίο έχει επιδεινωθεί τα τελευταία πέντε με έξι χρόνια.
Από τον Κηφισό στον υδροφόρο ορίζοντα και την τροφική αλυσίδα
Οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις δεν περιορίζονται στα ψάρια.
Η κ. Γεωργίου έχει επισημάνει ότι ουσίες από τον ποταμό μπορούν να περάσουν στην ατμόσφαιρα, στον υδροφόρο ορίζοντα και στην τροφική αλυσίδα.
Οι κάτοικοι, όπως αναφέρει, βρίσκονται αντιμέτωποι με έναν εξαιρετικά επιβαρυμένο ποταμό δίπλα στα σπίτια τους.
Ο Δημοσθένης Σαρηγιάννης, καθηγητής Περιβαλλοντικής Μηχανικής του ΑΠΘ, έχει επίσης επισημάνει την παρουσία αυξημένων συγκεντρώσεων μετάλλων.
Μεταξύ αυτών αναφέρονται μόλυβδος, αρσενικό, υδράργυρος και νικέλιο.
Σύμφωνα με τον ίδιο, η επιβάρυνση δημιουργεί κίνδυνο τόσο για τα υπόγεια νερά όσο και για τη δημόσια υγεία.
Καταγγελίες μία έως δύο φορές τον μήνα
Ο Σύλλογος «Ροή» προχωρά, σύμφωνα με την πρόεδρό του, σε μία έως δύο καταγγελίες κάθε μήνα.
Οι αναφορές συνοδεύονται από φωτογραφικό και βιντεοληπτικό υλικό.
Ωστόσο, η κ. Γεωργίου καταγγέλλει ότι οι αυτοψίες πραγματοποιούνται με καθυστέρηση.
Όπως αναφέρει, ένα κλιμάκιο μπορεί να φτάσει δύο ή τρεις ημέρες αργότερα.
Μέχρι τότε, το υλικό που προκάλεσε το επεισόδιο μπορεί να έχει παρασυρθεί προς τη θάλασσα.
Η διαδικασία που περιγράφει επαναλαμβάνεται: υποβολή καταγγελίας, αριθμός πρωτοκόλλου, ενημέρωση για συστάσεις και τελικά αρχειοθέτηση.
Η μελέτη για τα ποτάμια της Αττικής
Η έκταση του προβλήματος αποτυπώνεται και σε επίσημες περιβαλλοντικές μελέτες.
Η Στρατηγική Μελέτη Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων της δεύτερης αναθεώρησης του Σχεδίου Διαχείρισης των Λεκανών Απορροής της Αττικής αξιολογεί 15 ποτάμια υδατικά συστήματα.
Τα τελευταία στοιχεία που αναφέρονται είναι του Ιουνίου 2023.
Από τα 15 συστήματα, μόλις τέσσερα βρίσκονται σε καλή συνολική κατάσταση.
Οκτώ χαρακτηρίζονται μέτριας κατάστασης.
Ένα σύστημα, στο ρέμα της Ραφήνας, χαρακτηρίζεται σε κακή κατάσταση.
Για άλλα δύο, τα διαθέσιμα στοιχεία κρίνονται ανεπαρκή.
Κακή κατάσταση και στον υπόγειο υδροφορέα
Ανησυχητική είναι και η εικόνα κάτω από την επιφάνεια.
Το υπόγειο υδατικό σύστημα της λεκάνης του Κηφισού χαρακτηρίζεται σε κακή ποιοτική κατάσταση.
Καταγράφονται υπερβάσεις σε νιτρικά, χλωριόντα, θειικά και μέταλλα.
Και τα συνολικά φορτία που υπολογίζονται είναι εξαιρετικά μεγάλα.
4.839 τόνοι BOD, 5.643 τόνοι αζώτου και 1.204 τόνοι φωσφόρου
Σύμφωνα με τη μελέτη του Σχεδίου Διαχείρισης, τα φορτία υπολογίζονται ετησίως σε περίπου:
4.839 τόνους βιοχημικά απαιτούμενου οξυγόνου (BOD), 5.643 τόνους αζώτου και 1.204 τόνους φωσφόρου.
Ακόμη πιο χαρακτηριστική είναι η κατανομή των φορτίων.
Οι σημειακές πηγές, δηλαδή συγκεκριμένα σημεία εκπομπής ή απόρριψης, όπως βιομηχανικές εγκαταστάσεις, μονάδες επεξεργασίας και αγωγοί, αντιστοιχούν σε μεγάλο μέρος τους.
Από τους 5.643 τόνους αζώτου, οι 4.869 τόνοι αποδίδονται σε σημειακές πηγές.
Από τους 1.204 τόνους φωσφόρου, οι 1.005 τόνοι προέρχονται επίσης από σημειακές πηγές.
Βιομηχανίες και βυτιοφόρα στο επίκεντρο καταγγελιών
Έρευνες και περιβαλλοντικοί φορείς έχουν στρέψει την προσοχή τους σε βιομηχανικές δραστηριότητες που παράγουν μεγάλες ποσότητες αποβλήτων.
Κανονικά, τα συγκεκριμένα απόβλητα πρέπει να μεταφέρονται σε κατάλληλες μονάδες επεξεργασίας.
Υπάρχουν, όμως, καταγγελίες και αναφορές για βυτιοφόρα που δεν καταλήγουν στις προβλεπόμενες εγκαταστάσεις.
Αντίθετα, καταγγέλλεται ότι σε ορισμένες περιπτώσεις γίνεται παράνομη σύνδεση με αγωγούς για την απόρριψη του φορτίου.
Δεν είναι μόνο τα βιομηχανικά απόβλητα
Το πρόβλημα δεν σταματά στη βιομηχανική δραστηριότητα.
Ένα δεύτερο, εκτεταμένο μέτωπο αφορά τα οικιακά λύματα.
Το φαινόμενο αφορά τον Κηφισό και τον Ασωπό, αλλά είναι ιδιαίτερα εμφανές σε ρέματα, αγωγούς ομβρίων και στον υδροφόρο ορίζοντα της Ανατολικής Αττικής.
Παράνομες συνδέσεις στους αγωγούς ομβρίων, απόρριψη λυμάτων στους δρόμους τις ημέρες βροχής και νερά από πλυντήρια συνθέτουν μέρος της εικόνας που περιγράφεται.
Σημαντικό τμήμα της Ανατολικής Αττικής εξακολουθεί να αντιμετωπίζει πρόβλημα αποχέτευσης.
Με εξαίρεση επιμέρους περιοχές, το αποχετευτικό δίκτυο φτάνει έως τον Σταυρό Αγίας Παρασκευής.
Το κόστος εκκένωσης των βόθρων
Ο οικονομικός παράγοντας θεωρείται μία από τις αιτίες που τροφοδοτούν παράνομες πρακτικές.
Για μία μονοκατοικία, το κόστος εκκένωσης βόθρου αναφέρεται περίπου στα 110 ευρώ τον μήνα.
Σε μία πολυκατοικία δέκα διαμερισμάτων μπορεί να απαιτείται εκκένωση κάθε εβδομάδα.
Αυτό μεταφράζεται σε κόστος τουλάχιστον 440 ευρώ τον μήνα.
Ραφήνα: Το υδατικό σύστημα που χαρακτηρίζεται «κακό»
Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του ρέματος της Ραφήνας.
Το τμήμα που καταγράφεται ως «Ραφήνα 3» είναι το μοναδικό ποτάμιο υδατικό σύστημα της Αττικής που χαρακτηρίζεται σε κακή οικολογική κατάσταση.
Τα άλλα δύο τμήματα του ρέματος βρίσκονται σε μέτρια κατάσταση.
ΕΛΚΕΘΕ και άλλοι φορείς εντοπίζουν επανειλημμένα έναν κοινό συνδυασμό επιβαρύνσεων: βιομηχανικά απόβλητα, αστικά λύματα και προβλήματα στη λειτουργία των δικτύων.
Παρότι το αποχετευτικό δίκτυο θα έπρεπε να έχει αναπτυχθεί από τις αρχές της δεκαετίας του 2000, σήμερα βρίσκεται σε εξέλιξη η κατασκευή υποδομών που προβλέπεται να εξυπηρετούν περίπου 400.000 κατοίκους.
Ασωπός: Η βαριά κληρονομιά της βιομηχανικής ρύπανσης
Η περίπτωση του Ασωπού αποτελεί ένα από τα χαρακτηριστικότερα παραδείγματα βιομηχανικής ρύπανσης στην Ελλάδα.
Το ποτάμι, που διασχίζει τη Βοιωτία και βρίσκεται δίπλα στην Αττική, είχε επιβαρυνθεί με εξασθενές χρώμιο, ουσία που χαρακτηρίζεται καρκινογόνος για τον άνθρωπο.
Η υπόθεση πήρε μεγάλες διαστάσεις όταν επιστημονικές έρευνες εξέτασαν την αυξημένη εμφάνιση καρκίνων σε περιοχές από τις οποίες περνά ο Ασωπός.
Στο επίκεντρο βρέθηκε το εξασθενές χρώμιο.
Η ρύπανση συνδέθηκε σε σημαντικό βαθμό με βιομηχανική δραστηριότητα στην περιοχή.
Περίπου 400 βιομηχανίες δραστηριοποιούνταν τότε στην ευρύτερη ζώνη.
Μέρος αυτών παρήγαγε απόβλητα που περιείχαν χρώμιο.
Οι πρακτικές που καταγγέλθηκαν περιλάμβαναν απευθείας απορρίψεις στον ποταμό, χρήση αγωγών αλλά και ταφή βαρελιών με απόβλητα στο έδαφος.
Στην τελευταία περίπτωση, οι ουσίες μπορούσαν να περάσουν στα υπόγεια νερά.
3.500 μικρογραμμάρια εξασθενούς χρωμίου ανά λίτρο
Τα αποτελέσματα ορισμένων ελέγχων ήταν ακραία.
Η Κοινή Υπουργική Απόφαση του 2010 είχε ορίσει ανώτατο όριο 30 μικρογραμμαρίων ανά λίτρο για το εξασθενές χρώμιο στα απόβλητα.
Τον Μάρτιο του 2013, στον αγωγό στη θέση Μαΐλη, καταγράφηκαν 3.500 μικρογραμμάρια ανά λίτρο.
Η μέτρηση έγινε στο πλαίσιο του προγράμματος Life Charm, με τη συνδρομή του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου.
Η συγκεκριμένη συγκέντρωση ήταν πάνω από 115 φορές υψηλότερη από το προβλεπόμενο όριο.
Η επιδημιολογική μελέτη για τα Οινόφυτα
Η ανθρώπινη διάσταση της υπόθεσης είχε εξεταστεί και μέσω επιδημιολογικής μελέτης.
Η μελέτη παρουσιάστηκε το 2010 για λογαριασμό του ΚΕΕΛΠΝΟ.
Συντονιστής ήταν το Πανεπιστήμιο Αθηνών και επιστημονική υπεύθυνη η καθηγήτρια Αθηνά Λινού.
Η έρευνα εξέτασε τη θνησιμότητα των κατοίκων του τότε Δήμου Οινοφύτων την περίοδο 1999-2009.
Ο πληθυσμός ανερχόταν περίπου σε 5.842 άτομα.
Καταγράφηκαν συνολικά 474 θάνατοι.
Από αυτούς, οι 118 αποδόθηκαν σε καρκίνο.
Στη μελέτη, η θνησιμότητα από καρκίνο εμφανιζόταν κατά 14% υψηλότερη σε σχέση με τον υπόλοιπο πληθυσμό της Βοιωτίας.
Ιδιαίτερη ανησυχία είχαν προκαλέσει συγκεκριμένες μορφές καρκίνου.
Ο καρκίνος του ήπατος καταγραφόταν με 1.472% υψηλότερη συχνότητα σε σχέση με την υπόλοιπη Βοιωτία.
Για τον καρκίνο του ουροποιητικού στις γυναίκες, η αντίστοιχη διαφορά ανερχόταν σε 841%.
Εισαγγελικές παρεμβάσεις από το 2007
Μετά από δημοσιεύματα και καταγγελίες, από το 2007 υπήρξε παρέμβαση των εισαγγελικών αρχών.
Ακολούθησαν προκαταρκτικές εξετάσεις και πολυετείς δικαστικές και εισαγγελικές διαδικασίες.
Στην υπόθεση ενεπλάκησαν εισαγγελείς Εφετών και Πρωτοδικών.
Υπήρξαν ποινικές διώξεις και προτάσεις καταδίκης για μεγαλοβιομηχάνους, ενώ εκδόθηκαν και Κοινές Υπουργικές Αποφάσεις με αυστηρότερα όρια ρύπων.
Οι τοπικές βιομηχανίες στη συνέχεια συμμορφώθηκαν και δεν χρησιμοποιούν πλέον εξασθενές χρώμιο στην παραγωγή τους.
Τετραετής έρευνα του Εργαστηρίου Αναλυτικής Χημείας του Πανεπιστημίου Αθηνών, για λογαριασμό της Περιφέρειας Αττικής, έδειξε το 2020 μείωση στις συγκεντρώσεις χρωμίου και εξασθενούς χρωμίου.
Ωστόσο, η ίδια έρευνα κατέγραψε άλλους ρύπους.
Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονταν φαρμακευτικές ουσίες και φυτοφάρμακα.
Οι συγκεντρώσεις ήταν εντονότερες στον σταθμό που βρίσκεται στα σύνορα Αττικής και Βοιωτίας.
PFAS στον Ασωπό – Οι λεγόμενες «αιώνιες χημικές ουσίες»
Μία ακόμη ανησυχητική διάσταση της υπόθεσης έγινε γνωστή το 2023.
Τότε ήρθε στο φως μελέτη του Πανεπιστημίου Αθηνών για τον Ασωπό, η οποία είχε πραγματοποιηθεί το 2020.
Η μελέτη εξέταζε τις υπερφθοριωμένες ενώσεις PFAS.
Οι συγκεκριμένες ουσίες είναι γνωστές διεθνώς ως «forever chemicals», επειδή χαρακτηρίζονται από εξαιρετικά μεγάλη ανθεκτικότητα στο περιβάλλον.
Μπορούν να παραμείνουν για πολύ μεγάλα χρονικά διαστήματα χωρίς να διασπώνται πλήρως.
Κατά τους θερινούς μήνες, η μέση συγκέντρωση οκτώ ουσιών PFAS στα επιφανειακά ύδατα του Ασωπού έφτανε τα 321 ng/L.
Η τιμή ήταν πάνω από τριπλάσια από το επίπεδο που οι επιστημονικοί σύμβουλοι της συγκεκριμένης έρευνας χρησιμοποιούσαν για τον χαρακτηρισμό μιας περιοχής ως εστίας ρύπανσης.
Οι τιμές των PFAS έπεφταν τις Κυριακές
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσίαζε η χρονική κατανομή των μετρήσεων.
Τα επίπεδα PFAS στον Ασωπό μειώνονταν τις Κυριακές, όταν τα εργοστάσια των Οινοφύτων παρέμεναν κλειστά.
Η πανεπιστημιακή έκθεση συνέδεε τη συγκεκριμένη μεταβολή με «κύκλους βιομηχανικής δραστηριότητας/ρίψεις».
Ίχνη PFAS εντοπίστηκαν επίσης στα ιζήματα.
Παρουσία των ουσιών καταγράφηκε και στον υπόγειο υδροφορέα, καθώς και σε πηγή πόσιμου νερού της περιοχής.
Τα δεδομένα δείχνουν ότι, παρά τη μείωση του εξασθενούς χρωμίου, το πρόβλημα της επιβάρυνσης του Ασωπού δεν αποτελεί αποκλειστικά υπόθεση του παρελθόντος.
Οι ουσίες μπορεί να αλλάζουν, όμως η περιβαλλοντική πίεση παραμένει.
Οι ασθένειες που έχουν συσχετιστεί σε επιστημονικές εκτιμήσεις με υψηλή έκθεση σε PFAS υπολογίζεται ότι επιβαρύνουν τα ευρωπαϊκά συστήματα υγείας με 52 έως 84 δισ. ευρώ ετησίως.
Τι συμβαίνει στα υπόλοιπα ποτάμια της Ελλάδας
Η παρακολούθηση του Κηφισού από το ΕΛΚΕΘΕ συνδυάζει διαφορετικές επιστημονικές μεθόδους.
Οι αυτόματοι τηλεμετρικοί σταθμοί καταγράφουν άμεσα τις φυσικοχημικές παραμέτρους.
Οι εποχιακές βιολογικές δειγματοληψίες αποτυπώνουν τη μακροχρόνια κατάσταση του οικοσυστήματος.
Αντίστοιχη μεθοδολογία εφαρμόζεται και σε άλλους ποταμούς.
Και σε αρκετές περιπτώσεις, τα δεδομένα είναι εξίσου ή ακόμη περισσότερο ανησυχητικά.
Μηδενικές τιμές διαλυμένου οξυγόνου
Στον Αλφειό, κατά το διάστημα που εξετάζουν τα συγκεκριμένα δεδομένα, ο σταθμός Ερύμανθος 1 εμφάνιζε σταθερά μηδενικές τιμές διαλυμένου οξυγόνου.
Ο δεύτερος σταθμός, στα Άσπρα Σπίτια, εμφάνισε μηδενικές τιμές στις 27 Αυγούστου και στις 3, 16 και 21 Σεπτεμβρίου.
Στον Αλιάκμονα, ο σταθμός που παρείχε δεδομένα εμφάνιζε μηδενικές τιμές περίπου μία φορά την εβδομάδα.
Στον Άραχθο, ένας από τους τρεις σταθμούς εμφάνισε θετική τιμή μόλις 10 φορές από τις 26 Αυγούστου έως το χρονικό σημείο αναφοράς των συγκεκριμένων στοιχείων.
Πότε οι Hydro Stations περνούν σε συναγερμό
Αποκαλυπτικά είναι και τα στοιχεία της πλατφόρμας πραγματικού χρόνου Hydro Stations του ΕΛΚΕΘΕ.
Ένας βασικός δείκτης είναι η ηλεκτρική αγωγιμότητα.
Με απλά λόγια, η μέτρηση δείχνει πόσο εύκολα περνά ηλεκτρικό ρεύμα μέσα από το νερό.
Έτσι προσφέρει ενδείξεις για την παρουσία διαλυμένων ιόντων και αλάτων.
Όταν οι ενδείξεις της πλατφόρμας φτάνουν σε επίπεδο συναγερμού, αυτό μπορεί να σημαίνει μεγάλη αύξηση ξένων ουσιών μέσα στο νερό.
Σε αυτές μπορεί να περιλαμβάνονται βιομηχανικά απόβλητα, χημικά, οξέα ή βαρέα μέταλλα.
Ωστόσο, μια υψηλή αγωγιμότητα δεν αποδεικνύει από μόνη της παράνομη απόρριψη. Απαιτείται περαιτέρω έλεγχος για να προσδιοριστεί η αιτία.
Τι μπορεί να προκαλέσει την απότομη αύξηση
Ένα τέτοιο επεισόδιο μπορεί να σχετίζεται με απόρριψη μέσω αγωγού.
Μπορεί επίσης να σχετίζεται με βυτιοφόρο που αδειάζει αστικά λύματα ή ανεπεξέργαστα απόβλητα με υψηλές συγκεντρώσεις αλάτων και χλωριούχων.
Υπάρχει όμως και άλλη πιθανή εξήγηση.
Όταν μειώνεται σημαντικά η στάθμη του ποταμού, υπάρχει λιγότερο καθαρό νερό για την αραίωση των ήδη υπαρχόντων ρύπων.
Έτσι, οι συγκεντρώσεις αυξάνονται και μαζί τους μπορεί να αυξηθεί και η ηλεκτρική αγωγιμότητα.
Ποια ποτάμια εμφανίζουν επαναλαμβανόμενους συναγερμούς
Κατά το τελευταίο έτος που εξετάζουν τα στοιχεία, τέτοιου είδους φαινόμενα έχουν καταγραφεί σε αρκετά ποτάμια.
Μεταξύ αυτών είναι ο Αλιάκμονας, ο Αλφειός, ο Αώος, ο Άραχθος, ο Καλαμάς και ο Κηφισός.
Αντίστοιχες ενδείξεις εμφανίζονται ακόμη και στον Ληθαίο, που διασχίζει τα Τρίκαλα, καθώς και στο τμήμα της Θεόπετρας.
Σε σχεδόν συνεχή κατάσταση συναγερμού εμφανίζονται ο Λούρος και ο Λούσιος.
Συχνά περιστατικά επιβάρυνσης καταγράφονται επίσης στον Πηνειό και τον Σπερχειό.
Πού καταγράφεται καλύτερη εικόνα
Καλύτερη εικόνα παρουσιάζουν, σύμφωνα με τα συγκεκριμένα δεδομένα, ο Έβρος και ο Άγιος Γερμανός στις Πρέσπες.
Η ίδια εικόνα δεν παρατηρείται στον Σακουλέβα της Φλώρινας, στον Αχελώο και στον Ευρώτα.
Στην Αττική, το ρέμα της Πικροδάφνης περνά επίσης συχνά σε κατάσταση συναγερμού.
Περιστατικά ρύπανσης καταγράφονται ακόμη στον Πάμισο της Μεσσηνίας, καθώς και σε υδάτινα συστήματα της Καλύμνου.
Ένα πρόβλημα που δεν περιορίζεται στον Κηφισό
Τα στοιχεία για τη ρύπανση στον Κηφισό αναδεικνύουν ένα ευρύτερο ζήτημα διαχείρισης των υδάτινων πόρων στην Ελλάδα.
Βιομηχανικά και αστικά λύματα, προβλήματα αποχέτευσης, αγροχημικά και διαφορετικές μορφές χημικής επιβάρυνσης ασκούν πίεση σε ποτάμια και υπόγεια νερά.
Η τεχνολογία επιτρέπει πλέον στους επιστήμονες να παρακολουθούν πολλές από αυτές τις μεταβολές σχεδόν τη στιγμή που συμβαίνουν.
Το κρίσιμο ζήτημα είναι τι ακολουθεί όταν ένας σταθμός καταγράφει ένα ύποπτο επεισόδιο και πόσο γρήγορα μπορούν να εντοπιστούν η πηγή και η αιτία της επιβάρυνσης.
Για τον Κηφισό, οι αριθμοί είναι ήδη αρκετά ισχυροί ώστε να δείχνουν το μέγεθος του περιβαλλοντικού προβλήματος.
